-

boson : nihil est sine ratione

Cysorz Leopold, Radziwiłłowie, Lubomirscy i ten słynny rabin z Wiednia

Benjamin von Block, 1672 - Kaiser Leopold I (1640-1705) im Harnisch mit Feldherrnstab, Kniestück - Kunsthistorisches Museum, Wien

___

Pierwszy akt niszczenia Rzeczpospolitej zakończył się w 1666, wraz z końcem II wojny domowej. Potem, w antrakcie, miała miejsce seria kluczowych przesileń w Rzplitej, 1sze i 2gie, oraz to w Londynie.

Drugi akt zaczyna się w 1688** wraz z Chwalebną Rewolucją, czyli inwazją na Anglię tzw. oranżystów z Holandii, a inaczej - po prostu wraz z gigantycznym transferem kapitału z Amsterdamu do Londynu. Ciekawe, choć niespecjalnie zaskakujące, iż sama Republika kiepsko na tym wyszła:

"Having England as an ally meant that the military situation of the Republic was strongly improved, but this very fact induced William to be uncompromising in his position towards France. This policy led to a large number of very expensive campaigns which were largely paid for with Dutch funds. In 1712 the Republic was financially exhausted; it withdrew from international politics and was forced to let its fleet deteriorate, making what was by then the Kingdom of Great Britain the dominant maritime power of the world. The Dutch economy, already burdened by the high national debt and concomitant high taxation, suffered from the other European states' protectionist policies, which its weakened fleet was no longer able to resist. To make matters worse, the main Dutch trading and banking houses moved much of their activity from Amsterdam to London after 1688. Between 1688 and 1720, world trade dominance shifted from the Republic to Britain."

Warto przy tym pamiętać, że to Holandia, a nie Anglia, była wtedy wielkim partnerem handlowym Rzplitej. W tym samym roku 1688 miało miejsce bardzo ciekawe wydarzenie związane z Ludwiką Karoliną Radziwiłł:

"Ostatnia przedstawicielka linii kalwińskiej Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach. Córka Bogusława Radziwiłła i Anny Marii Radziwiłł. Wnuczka Janusza Radziwiłła, kasztelana wileńskiego i Janusza Radziwiłła, hetmana wielkiego litewskiego. Praprawnuczka Mikołaja Rudego Radziwiłła.

W niemowlęctwie oddana została na wychowanie Radziwiłłom z linii na Nieświeżu i Ołyce. Później, zgodnie z zapisem testamentowym Bogusława Radziwiłła, wychowywała się na dworze elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma Hohenzollerna zwanego Wielkim Elektorem. Po śmierci Bogusława Radziwiłła w 1669 roku została jedyną spadkobierczynią jego dóbr w Wielkim Księstwie Litewskim i Koronie, w których skład wchodziło ponad tysiąc wsi oraz kilka miast.

Na wyraźne życzenie ojca była wychowywana w kalwinizmie i temu wyznaniu pozostała wierna do końca życia. Była wzorem swoich przodków opiekunką protestantyzmu na Litwie.

Od 7 stycznia 1681 roku była żoną margrabiego Ludwika Leopolda Hohenzollerna, syna elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma Hohenzollerna. Po śmierci pierwszego męża w 1687 roku spisano umowy przedślubne i została zaręczona z królewiczem Jakubem Ludwikiem Sobieskim, synem Jana III Sobieskiego. Dnia 10 sierpnia 1688 roku potajemnie poślubiła księcia Pfalz-Neuburg, Karola III Filipa Wittelsbacha. Ślub wywołał skandal a sprawa była rozpatrywana na posiedzeniach Sejmu.

Jej drugie małżeństwo stało się podstawą dla magnackich rodów litewskich do działań prawnych i politycznych mających na celu pozbawienie księżnej i jej potomstwa praw do majątków w Rzeczypospolitej zwanych dobrami neuburskimi. Ostatecznie latyfundia po śmierci Ludwiki Karoliny Radziwiłł przypadły w XVIII wieku Radziwiłłom z Nieświeża. Ludwika Karolina Radziwiłł zmarła w wyniku komplikacji poporodowych."

Tu trzeba nadmienić, iż od 1672 ów książę Karol był szwagrem samego cesarza Leopolda, a skoro interes z Radziwiłłami nie wypalił do końca, 15 grudnia 1701 roku w Krakowie ożenił się ponownie, tym razem z Teresą Lubomirską (1685–1712). No i w ten oto sposób trafiamy na głównego rabina Węgier i Moraw oraz rabina Eisenstadt, Samsona Wertheimera (17 I 1658 – 6 VIII 1724), który był także "austriackim finansistą" oraz tzw. Hofjude i sztadlanem na dworze Leopolda I. Otóż tego samego grudniowego dnia cesarz Leopold przekazał Samsonowi kwotę 1000 dukatów, w nagrodę za "finansowy sukces" - uzyskania dla cesarskiego szwagra posagu Teresy w wysokości, uwaga, miliona florenów (= dzisiaj grubo ponad sto milionów euro)... Przy czym, ów Wertheimer był uważany wśród swoich za największego mędrca ('Gadol Hador') jego czasów i dobroczyńcę:

"When, in consequence of Rákóczy's insurrection (1708), the Jewish congregation of Eisenstadt had been dispersed and the wealthier members had taken refuge in Vienna, Wertheimer persuaded them to return or to help their poorer brethren rebuild the congregation. He himself built for them in Eisenstadt a house and an attractive synagogue, still called "Samson's Schule." He lent his aid also in establishing about forty congregations in Hungary."

Aby w pełni zrozumieć znaczenie Samsona dla Polski, trzeba tu wprowadzić drugiego słynnego finansistę, i to wielu nazwisk: Issachar Berend Lehmann (nomen omen...), Berend Lehmann, Yissakhar Bermann Segal, Yissakhar ben Yehuda haLevi, Berman Halberstadt (ur. 23 kwietnia 1661 w Essen, zm. 9 lipca 1730 w Halberstadt) to żydowski bankier, Hofjude i dostawca dla armii Augusta Mocnego oraz dla szeregu innych książąt niemieckich.

W przeciwieństwie do polskiej, angielska wiki zawiera bogaty wpis na jego temat, gdzie można np. wyczytać iż jego szwagrem był słynny Hofjude z Hanoweru, Leffmann Behrends (lub Liepmann Cohen, c. 1630 – 1 I 1714)***, w którego rodzinę wżenił się był także syn Samsona...  no, ale przede wszystkim można tam poczytać o roli Lehmanna w elekcji Augusta na polskiego króla:

"W 1694 roku został faktorem i "agentem mennicy" elektora brandenburskiego; rok później już zapewniał bankierskie wsparcie dworowi saksońskiemu w Dreźnie. W 1697 roku otrzymał zlecenie od młodego elektora, Augusta Mocnego, aby pozyskać pieniądze potrzebne do uzyskania polskiego tronu. Otrzymał prawo do sprzedaży lub dzierżawy ziem znajdujących się poza głównym obszarem Saksonii oraz pozyskał od chrześcijańskich oraz żydowskich partnerów bankowych kredyty warte miliony guldenów, z pomocą których Jakub Henryk Flemming [popr.] przekonał większość szlachty polskiej do wyboru Augusta Mocnego na króla "w" Polsce. W uznaniu tych zasług, Augustus ucznił Berenda Lehmanna "rezydentem króla Polski w Okręgu Dolnej Saksonii". To był rodzaj przywileju konsula na którym Lehmann wielokrotnie, mniej lub bardziej skutecznie, opierał swoje żądania".

Dla porządku, warto przypomnieć straszliwy finał tych zabiegów: "Większość wybrała wówczas kandydata francuskiego księcia Conti. Wettyn uzyskał 13 641 głosów elektorskich szlachty. August II wykorzystał jednak bierność Francuza, ruszając na Wawel i zjednując sobie po drodze coraz liczniejszą rzeszę szlachty. Opór napotkał dopiero u wrót Krakowa, gdzie wstępu odmówił mu starosta Franciszek Wielopolski – stronnik Contiego. Hojne obdarowanie starosty i jego małżonki rozwiązało ten problem, wnet jednak pojawił się następny. Ustawy sejmowe stanowiły, iż ceremonię koronacji przeprowadzić można było tylko przy użyciu insygniów przechowywanych w wawelskim skarbcu. Drzwi do skarbca zamknięte były na osiem zamków, do których osobne klucze miało siedmiu senatorów Rzeczypospolitej (w tym wojewodowie: krakowski, poznański, kaliski, wileński, trocki i sandomierski i kasztelan krakowski) oraz podskarbi koronny. Jako że sześciu z nich opowiadało się po stronie Contiego, drzwi nie można było otworzyć, ich wyważenie zaś poczytano by za świętokradztwo. Ostatecznie insygnia wyniesiono przez wybitą w murze dziurę, pozostawiając drzwi w stanie nienaruszonym. 15 września 1697 elektor zaprzysiągł pacta conventa i został koronowany na króla Polski przez biskupa kujawskiego Stanisława Dąmbskiego w katedrze wawelskiej."

W dodatku, takich kompletnie "zagubionych" w polityce jak ojciec i syn Jabłonowscy było wtedy bardzo wielu. I pomyśleć, że jeszcze w 1674 niejaki John Milton użył pretekstu elekcji Jana III do poważnej publicystyki politycznej w Anglii. To był jego ostatni tekst przed śmiercią.

A wracając do tego "rozliczenia" Samsona z cesarzem z 1701 - myślę, że to było swoiste zwieńczenie akcji pt. wasalizacja Rzplitej, bo przecież także Samson finansował elekcję tego straszliwego Sasa. W dodatku, raptem 5 lat po wiktorii wiedeńskiej agenci Leopolda doprowadzają do wielkiego upokorzenia królewicza Jakuba i zarazem samego Jana III...

⇒ czy w 1683 pod Wiedniem, naprawdę należało ratować owego Leopolda?

___

**) Swoista do tego przygrywka: Edykt_z_Fontainebleau; no i tzw. wiktoria wiedeńska takoż.

***)  Był także faktorem diuków i książąt hanowerskich; sławiony przez Menasseha ben Israela w jego Nadziei Izraela

___

Isaac La Peyrère (ur. 1594 lub 1596, zm. 1676) – francuski teolog pochodzenia żydowskiego, badacz Biblii.

Urodził się w Bordeaux w rodzinie nawróconych na kalwinizm Żydów, prawdopodobnie pochodzących z Portugalii. Obracając się w kręgu ówczesnej elity intelektualnej, przyjaźnił się z Gassendim, La Mothe le Vayerem, Salmasiusem i Naudém. W 1640 roku został sekretarzem Kondeusza Wielkiego.

W 1643 roku opublikował anonimowo swoją pierwszą pracę, Rappel des Juifs. Wyłożył w niej mesjanistyczno-millenarystyczny pogląd o zbliżającym się nawróceniu Żydów na chrześcijaństwo i ich powrocie pod wodzą króla Francji do Palestyny, co zapoczątkuje erę mesjańską. W 1644 roku odwiedził Danię. Na podstawie zebranych wówczas materiałów opublikował później sprawozdania na temat Grenlandii (Relation de Groenland, 1647) i Islandii (Relation de l’Islande, 1663).

"A converted Jew from Bordeaux, La Peyrère was a lawyer by training and a Calvinist by upbringing, though he later converted to Catholicism. La Peyrère served as secretary to the Prince of Condé on whose orders he lived for one month in 1654 in a house in the Southern Netherlands adjoining that of the recently abdicated Queen Christina of Sweden. Christina is said to have financed the anonymous publication of Prae-Adamitae. During this time both Christina and La Peyrère met with Menasseh Ben Israel, who was later invited by Oliver Cromwell's government to England to negotiate the readmission of Jews to that country. Menasseh became a convert to La Peyrère's belief that the coming of the Jewish Messiah was imminent. La Peyrère also argued that Messiah would join with the king of France (that is, the Prince of Condé, not Louis XIV of France) to liberate the Holy Land, rebuild the Temple and set up a world government of the Messiah with the king of France acting as regent. It has since emerged that, in fact Condé, Cromwell and Christina were negotiating to create a theological-political world state, involving overthrowing the Catholic king of France, among other things.

La Peyrère was influenced by Thomas Hobbes and was an influence on Baruch Spinoza."

Chajim Fürst, aka Heinrich Chajim Fürst (born 1592, in Copenhagen, Denmark; died 1653, in Hamburg-Altona, Germany) was a merchant and court agent as well as an elder of the Jewish community of Hamburg. According to contemporary sources, Heinrich Chajim Fürst was also the richest Jew in Hamburg at the time.

Moses Israel Fürst (died circa 1692) was a merchant and financier of Hamburg, Germany. He was also active as a Court Jew, a term describing the role of historical Jewish bankers or businessmen who lent money and managed finances of some of the European noble houses. From 1688 onwards, Fürst held the tobacco monopoly in the state of Mecklenburg-Schwerin together with fellow merchant Michael Hinrichsen.

Jacob ben Aaron Sasportas (1610 – April 15, 1698), was a Rabbi, Kabbalist, and anti-Shabbethaian; he was the father of Isaac ben Jacob Sasportas.

Sasportas was born at Oran. He became rabbi successively of Tlemcen (at the age of twenty-four), Marrakesh, Fes, and Salé. In about 1646 he was imprisoned by the Moorish king, but succeeded in escaping with his family to Amsterdam (ca. 1653). He stayed there till the disorders in Africa ceased, when he was called back by the King of Morocco and sent on a special mission to the Spanish court (ca. 1659) to ask for aid against the rebels. On his return he was invited to the rabbinate of the Portuguese community of London (1664). According to David Franco Mendes (in "Ha-Meassef," 1788, p. 169), Jacob had accompanied Menasseh ben Israel to London in 1655. Owing to the outbreak of the plague in London in 1665, Jacob went to Hamburg, where he officiated as rabbi till 1673. In that year he was called to Amsterdam and appointed head of the yeshivah Keter Torah, founded by the brothers Pinto. Two years later he became dayyan and head of the yeshivah at Leghorn (Livorno), and in 1680 he returned to Amsterdam, where he was appointed head of the yeshivah 'Eitz Hayyim. After the death of Isaac Aboab da Fonseca (1693) he was appointed rabbi of the Portuguese community, which office he held till his death at Amsterdam.

Among the early elders of the congregation was Benedict de Castro, a son of Rodrigo, and, like his father, a well-known physician (personal doctor of Christina of Sweden). In 1663 the Sephardic congregation, at that time the only acknowledged Jewish community at Hamburg, consisted of about 120 families. Among these were several distinguished by wealth and political influence: Daniel Abensur (d. 1711) was minister resident of the Polish-Saxon Augustus II the Strong in Hamburg; Jacob Curiel (d. 1664) and Nuñez da Costa acted in a similar capacity to the King of Portugal; Diego (Abraham) Texeira (1581–1666, in Hamburg since 1646) and his son Manuel (Isaac) Texeira (1630/31-1705, in Hamburg until 1698), who consulted Duke Frederick III of Holstein-Gottorp, King Frederick III of Denmark and Queen Christina of Sweden in financial affairs, also administering her fortune after her abdication. From 1655 Manuel was the celebrated minister resident of the former Queen Christina in Hamburg. Jacob Sasportastaught from 1666 to 1672 at a beit ha-midrash founded by Manuel Texeira, and was often called upon, as Ḥacham, to decide religious questions. By the 1660s also an Ashkenazi congregation, without any legal recognition, had formed.

Hamburg's Sephardim took great interest in the movements of the false Messiah Shabbethai Zebi. They arranged celebrations in his honor in their principal synagogue, the young men wearing trimmings and sashes of green silk, "the livery of Shabbethai Zebi." Sasportas tried in vain to damp this enthusiasm, which was to be bitterly disappointed a few years later. Other rabbis of the congregation were Jacob ben Abraham Fidanque, Moses Ḥayyim Jesurun (d. 1691), Samuel Abaz (d. 1692), and Abraham ha-Kohen Pimentel (d. 1697).

In 1697 the freedom of religious practice which the congregation had obtained was disturbed by hostile edicts of the aldermen, and the Jews were extortionately taxed (Cf. Taxes on the Jews in Altona and Hamburg). On this account many of the rich and important Portuguese Jews left Hamburg, some of them laying the foundation of the Portuguese congregation of Altona, since 1640 part of Danish Holstein. Internal quarrels, and especially the withdrawal of Jacob Abensur (minister resident of Augustus II the Strong) and his followers, were other causes of the decline of the Sephardic congregation in Hamburg.

Abraham Senior Teixeira, auch Abraham Senior und Diego Teixeira de Sampayo (geboren um 1581 wahrscheinlich in Lissabon; gestorben am 6. Januar 1666 in Hamburg) war ein portugiesisch-jüdischer Bankier und Großkaufmann. Er war für die Fürsten von Holstein-Gottorf und den König von Dänemark tätig und Finanzverwalter der Königin Christina von Schweden nach ihrer Abdankung.

From 1600 onwards, also German Jews settled in Hamburg, but in 1649 these Ashkenazi Jews were driven out of the city. From then on, only Sephardi Jews were permitted to live in Hamburg.

Around 1925, about 20,000 Jews lived in Hamburg. When the Nazis came to power, most synagogues were destroyed and soon the associated communities also were dissolved. In 1945, a Jewish community was founded by survivors of the Shoah.

Samuel Oppenheimer (born June 21, 1630, Heidelberg – May 3, 1703, Vienna) was a Ashkenazi Jewish banker, imperial court diplomat, factor, and military supplier for the Holy Roman Emperor. He enjoyed special favor of Emperor Leopold I, to whom he advanced considerable sums of money for the Great Turkish War. Prince Eugene of Savoy brought him a large number of valuable Hebrew manuscripts from Turkey, which became the nucleus of the famous David Oppenheimer Library, now part of the Bodleian Library at Oxford.

Although the Jews had been recently expelled from Vienna in 1670, the emperor permitted Oppenheimer to settle there, together with his "Gesinde", his followers, who included a number of Jewish families. He even received the privilege of building a mansion in the heart of Vienna. He was appointed "Oberfaktor" and court Jew at the recommendation of Margrave Ludwig of Baden, the imperial general in Hungary, to whom he had advanced 100,000 gulden for war expenses. He also enabled Prince Eugene to provide medical attendance for the army during the Turkish war. About the year 1700, a riot broke out, possibly sanctioned by the royal court, to persuade Oppenheimer to relieve the court's debt. During the riot, houses were sacked and property looted, including Oppenheimer's. As a result, one man was hanged for sacking Oppenheimer's house and others were imprisoned for participating in the disturbance.

Shafirov was born into a Polish Jewish family. His father Pavel Shafirov was a translator in the Russian Foreign Office, whose parents converted to Russian Orthodox Christianity after Smolensk was ceded to Russia by Poland in 1654.

Peter Shafirov first made himself useful by his extraordinary knowledge of foreign languages. He was the chief translator in the Russian Foreign Office for many years, subsequently accompanying tsar Peter on his travels. Made a baron and raised to the rank of vice-chancellor, he displayed diplomatic talents of the highest order.

Daniel Itzig (also known as Daniel Yoffe 18 March 1723 in Berlin – 17 May 1799 in Potsdam) was a Court Jew of Kings Frederick II the Great and Frederick William II of Prussia.

Itzig was born in Berlin. His family was mercantile; His wife Miriam's ancestors included Rabbi Moses Isserles of Cracow and Joseph ben Mordechai Gershon. Itzig was a banker in partnership with Feitel (Efraim) Heine. Together they owned factories for oil and lead. During the Seven Years' War he assisted Frederick the Great. Following the war he was appointed in 1756 Master of the Mint, and was made the Prussian court banker by Frederick's successor, Frederick William II in 1797.

Itzig was one of the very few Jews in Prussia to receive full citizenship privileges, as a "Useful Jew". He became extraordinarily wealthy as a consequence.



tagi: żydzi  niemcy  polska 

boson
12 marca 2018 13:50
2     688    5 zaloguj sie by polubić
komentarze:
boson @boson
12 marca 2018 18:34

ot. tradycyjnie:

 

zaloguj się by móc komentować

boson @boson 12 marca 2018 18:34
12 marca 2018 18:40

lata 1708–1717...

zaloguj się by móc komentować

zaloguj się by móc komentować